Onze pijnlijke verantwoordelijkheid

Over het herdenken van Nederlandse SS’ers op 4 mei

Als je het over Nederlandse SS’ers hebt in verband met 4 mei, dan heb je het natuurlijk over Dirk Siebe, de enige Nederlandse SS’er die we collectief bij zijn voornaam kennen. Hij was de oudoom van Auke de Leeuw, die zijn gedicht over hem niet mocht voordragen op de Dodenherdenking van 2012. Terecht denk ik, omdat Dirk Siebe in het gedicht alleen als slachtoffer wordt voorgesteld, terwijl hij is omgekomen aan het oostfront waar hij ongetwijfeld ook dader is geweest. Daarom wil ik ook zeker niet voorstellen dat we op onze Nationale Dodenherdenking kransen gaan leggen voor hem en zijn kameraden. Maar ik zal wel betogen dat ze een plaats zouden moeten krijgen op 4 mei. Hen herdenken is naar mijn mening de pijn en moeite waard.

Deze gedachte vindt zijn oorsprong in mijn overtuiging dat mensen geen monsters worden door hun daden. Mensen blijven gewoon mensen, zoals u en ik, wat voor monsterlijks ze ook op hun kerfstok hebben. Hierbij roep ik onder andere Hannah Arendt in gedachten, die in haar boek Eichmann in Jeruzalem concludeert dat Eichmann een beangstigend normale man was. Waarmee ze overigens allerminst aanvecht dat hij de doodstraf verdiende, ze geeft hem alleen zijn menselijkheid terug. Daarnaast oppert ze dat kwaad meer met gedachteloosheid te maken heeft dan met inherente slechtheid. De droevige waarheid is volgens haar dat het meeste kwaad bedreven wordt door mensen die nooit uitdrukkelijk beslist hebben om slecht of goed te zijn of te doen. (Denken, p. 229) Ik denk dat ze daar gelijk in heeft.

Dat zag ik laatst weer duidelijk geïllustreerd in de documentaire India’s daughter (vanaf 45:40) over de groepsverkrachting in India die zoveel protest heeft opgeroepen. De emotionele vader van de verkrachte en vermoorde vrouw veroordeelt de moordenaars als duivels! In zijn verdriet is dat heel begrijpelijk, maar een advocaat van het hooggerechtshof, mede-auteur van het Verma rapport, heeft wat mij betreft een helderder kijk op de zaak. Hij zegt dat je als samenleving de verantwoordelijkheid voor deze mannen op je moet nemen. “Het zijn onze eigen mannen, ze zijn van ons”, zegt hij. En daarmee bedekt hij het probleem niet met de mantel der liefde, hij maakt het zelfs groter. Als het monsters of duivels waren, dan kon je het probleem oplossen door ze te executeren. Maar het probleem is nou juist dat het doorsnee Indiase mannen zijn, die gedachteloos aannemen wat hen met de paplepel wordt ingegoten. Dat laat zien dat het een probleem is waarvan de hele Indiase maatschappij doortrokken is.

Terug naar onze Nationale Dodenherdenking. Op 4 mei herdenken wij als Nederlands volk alle Nederlandse oorlogsslachtoffers sinds 1940. Die algemene omschrijving sluit Dirk Siebe en zijn kameraden alvast niet uit. Toch herdenken we hen niet, omdat ze tot een groep mensen behoorden die de meest onmenselijke gruweldaden heeft begaan. Precies daarom denk ik ook zeker niet dat we hen moeten eren met een krans. Maar dat wil niet zeggen dat we hen niet kunnen herdenken.

Laten we eens kijken wat herdenken precies is, want daarover bestaat veel verwarring. De omschrijvingen die ik heb gevonden lopen uiteen. De een zegt dat herdenken het eren van de doden is, omdat hun hun eer is ontnomen. Er wordt ook wel gezegd dat herdenken het in herinnering roepen van de doden is en die herinnering levend houden. Een breed gedragen definitie, die ook goed aansluit bij 4 mei, is verder het officieel en plechtig denken aan iets of iemand in het verleden.

Op alle drie valt het een en ander af te dingen. De eerste definitie is alleen al te nauw omdat we ook mensen kunnen herdenken wiens eer hun niet ontnomen is, denk bijvoorbeeld aan gesneuvelde soldaten. De tweede is naar mijn smaak te ruim, omdat je de herinnering aan doden ook levend kunt houden zonder hen expliciet te herdenken. De laatste klinkt het meest passend, vandaar ook dat je die het snelst vindt op internet. Alleen hebben we er weinig aan als we erachter willen komen wat de grond van herdenken is, omdat het, op de keeper beschouwd, slechts een beschrijving is van wat er gebeurt. Daarom wil ik hier een algemene definitie voorstellen waar we wel iets aan hebben:

Herdenken is het openlijk erkennen van en uitdrukking geven aan je band met de doden.

Met deze definitie in de hand kunnen we Dirk Siebe wel degelijk herdenken, en met Hannah Arendt en de uitspraak van de Indiase advocaat in gedachten wordt ook nog eens het nut daarvan benadrukt.

Allereerst moeten we erkennen dat Dirk Siebe een Nederlands oorlogsslachtoffer is, ook al vocht hij mee in een buitenlands leger. We moeten erkennen dat hij een van ons was, en dat we dus een band met hem hebben. Verder was hij geen monster of duivel, maar een gewoon mens zoals wij, die een verkeerde keuze maakte. Door uitdrukking te geven aan onze band met hem, zonder daarbij de ogen te sluiten voor wat hij heeft gedaan, drukken we onszelf met onze neus op het feit dat ook gewone mensen zoals wij die verkeerde keus heel gemakkelijk kunnen maken. Want waarom zouden wij daarin anders zijn dan hij?

Alleen herdenken van lijdende en heldhaftige slachtoffers werkt alleen identificatie in de hand met die slachtoffers. En daarmee maken we het onszelf wel erg gemakkelijk, omdat herdenken op die manier geen enkel gewetensconflict veroorzaakt. Identificatie met Dirk Siebe doet dat wel; het plaatst ons aan de meest foute kant van de geschiedenis, aan het oostfront met al zijn gruwelijkheden. Misschien zelfs in de kampen, waar menselijkheid helemaal niet meer aan de orde is! Die identificatie is moeilijk en pijnlijk.

Toch is dat precies het pijnlijke element dat ik wil terugzien in onze Nationale Dodenherdenking; geen enkele andere dag kan deze impact dragen. Door Dirk Siebe te herdenken als een van ons nemen we de verantwoordelijkheid op ons voor zijn daden. Eens per jaar brengen we onszelf daarmee in verwarring en worden we heel even gedwongen om onze gedachteloosheid af te leggen. Ik hoop van harte dat we daardoor makkelijker zullen beslissen om niet in zijn voetsporen te treden, want dader ben je voor je er erg in hebt.

Hoe ik hier toe kwam

Dit bericht werd geplaatst in Herdenken en getagged met , , . Maak dit favoriet permalink.

Een reactie op Onze pijnlijke verantwoordelijkheid

  1. Het is makkelijker om te denken dat het toch jouw schuld niet is, dat jij anders bent. Helaas is dat niet zo. De geschiedenis laat zien dat er eigenlijk nooit iets verandert en dat wij het waarschijnlijk wel nooit zullen leren.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s